افغانستان

بازخوانی و نقد صریح تحولات دهه ۱۳۷۰ (دهه ۱۹۹۰ میلادی) یک ضرورت لوکس تاریخی نیست، بلکه یک مسئولیت اخلاقی در قبال جامعه و نسل جوان افغانستان است. نسلی که بدون آن‌که نقشی در تصمیم‌گیری‌های آن دوران داشته باشد، تاوان ویرانی چندین نسل، از دست رفتن فرصت‌های توسعه و فروپاشی شیرازه اجتماعی کشور را پرداخت کرده است. یکی از کلیدی‌ترین گره‌های این تراژدی تاریخی، نحوه تعامل برهان‌الدین ربانی و جریان تحت رهبری او با مسئله «قدرت»، «انحصار» و «مسئولیت ملی» بود.

علی امیری نمونه‌ تامِ یک «ملای دانشگاهی» و همه‌فن‌حریف است که ذهنیت کلی‌گو و منبرمحورِ حوزوی را زیر نقاب لغات شیک مدرن پنهان کرده، بی‌آنکه به روش‌شناسی علمی و تخصص‌گرایی مدرن مجهز باشد. این تشتت متدولوژیک از او یک «آچار فرانسه‌ فکری» ساخته که درباره همه‌چیز خطابه می‌خواند اما گرهی از مسائل عینی جامعه باز نمی‌کند. فراتر از این توهم تخصص، سقوط اخلاقی او در سازش با جریان‌های قدرت سنتی و جهادی و اخیراً ماله‌کشیِ روشنفکرانه بر پروژه‌ی مخرب «مستقل‌سازی گویش هزارگی»، به‌وضوح نشان می‌دهد که او رسالت روشنفکری و حقیقت‌جویی را فدای موج‌سواری بر سیاست‌های هویتی و قومی کرده است؛ جفایی نابخشودنی که با هدفِ منزوی کردن جامعه هزاره، پیوند تاریخی این مردم را با پهنه تمدنی و پویای زبان فارسی قیچی می‌کند.

روزشمار تاریخ افغانستان، آیینه‌ای تمام‌نما از فراز و فرودهای سرزمینی است که به دلیل موقعیت راهبردی‌اش در قلب آسیا، همواره کانون تحولات بزرگ، تلاقی امپراتوری‌ها و چرخش‌های ناگهانی سیاسی بوده است. بررسی تقویمی این رویدادها — از امضای معاهدات سرنوشت‌ساز و کودتاهای دگرگون‌کننده تا قیام‌های مردمی و دستاوردهای فرهنگی — نشان می‌دهد که چگونه تصامیم کلان در روزهایی خاص، مسیر زندگی نسل‌های متمادی را در این کشور رقم زده‌اند؛ شناختی نظام‌مند و روز به روز که کلید درک ریشه‌های وضعیت امروز و فراست برای ترسیم آینده افغانستان است.

در حالی که زنان و دختران در داخل افغانستان از ابتدایی‌ترین حقوق خود از جمله آموزش، کار و مشارکت سیاسی محروم هستند، بانوان مهاجر و توانمند افغانستان در کشورهای پیشرفته جهان پله‌های موفقیت سیاسی را یکی پس از دیگری طی می‌کنند.

حضور هم‌زمان هیات بلندپایه طالبان به ریاست ملا عبدالغنی برادر و امیرخان متقی در کنار چهره‌های برجسته اپوزیسیون افغان از جمله احمد مسعود و محمد محقق در مراسم رسمی تهران، شوک رسانه‌ای بزرگی را به همراه داشت. حامیان طالبان در شبکه‌های اجتماعی این اقدام را «منافقت سیاسی» و «رسمیت‌شناسی علنی دشمنان امارت اسلامی» خوانده و خواستار واکنشی قاط، حتی در سطح احضار سفیر یا قطع روابط، شده‌اند.

انتشار خبر تکان‌دهنده تجاوز گروهی و مرگ یک کودک هشت‌ساله در مدرسه‌ای دینی در ولایت نیمروز، تنها یک رویداد جناییِ فردی نیست؛ بلکه نمادی دردناک از یک بحران عمیق ساختاری است. زمانی که خشونت جنسی علیه کودکان در نهادهای وابسته به یک گروه حاکم مانند طالبان رخ می‌دهد و با سکوت یا بی‌کیفری همراه می‌شود، باید ریشه‌های آن را فراتر از انحرافات فردی، در ساختار توزیع قدرت، ایدئولوژی و مکانیزم‌های کنترل اجتماعی جستجو کرد.

روایت ناجی بیگزاد، داستان یک مرد نیست؛ داستان یک نسل است. نسلِ مغزهای فراری، دست‌های پینه‌بسته و قلب‌های شکسته‌ای که میان جهنم وطن و غربت بی‌رحم، سرگردانند. ناجی، مردی ۳۹ ساله با مدرک کارشناسی ارشد علوم سیاسی، روزی فکر می‌کرد قلمش می‌تواند جهان را تغییر دهد. اما چرخ روزگار او را از سایه وحشت طالبان در کابل، به کوچه‌های پر از کینه و تحقیر در اصفهان کشاند و سرانجام، در اعماق تاریک یک معدن طلا در بدخشان، زیر آوار سنگ و خاک، برای همیشه ساکت کرد.

تنها در چهار ماه نخست سال جاری میلادی (جنوری تا می)، دست‌کم ۱۷۵ تن در پی انفجار این تسلیحات باقی‌مانده کشته و زخمی شده‌اند. این بدین معناست که به طور متوسط، هر ماه ۵۰ انسان در سراسر کشور جان خود را در این حوادث از دست داده یا معلول می‌شوند و افغانستان را از نظر شمار قربانیان ناشی از مهمات منفجرناشده، در رتبه سوم جهان قرار می‌دهند.

زهرا جویا، روزنامه‌نگار هزاره، در کتاب خاطرات خود با عنوان «دختر ناپدیدشده کابل» روایت تکان‌دهنده‌ای از زندگی زیر سلطه طالبان را بازگو می‌کند. او که در کودکی برای رفتن به مدرسه موهایش را کوتاه کرده و خود را به شکل پسر درآورده بود، در این کتاب از تجربه‌های شخصی، فرار از افغانستان و سال‌ها فعالیت روزنامه‌نگاری‌اش سخن می‌گوید.

لینا روزبه، فعال زن و فمینیست افغانستانی، در گفت‌وگویی تأکید می‌کند که نجات لفظی زنان از اسارت طالبان معنای واقعی ندارد، زیرا به باور او در ذهن بسیاری از مردان افغانستان یک «طالب کوچک» وجود دارد. او طالبان را نتیجه ملموس زن‌ستیزی در افغانستان می‌داند؛ زن‌ستیزی‌ای که به شکل حاکمیت سیاسی بروز کرده است.

وزارت سرحدات، اقوام و قبایل طالبان اعلام کرده که این منازعه به سرعت حل و فصل خواهد شد، اما منابع محلی تأکید دارند که دستور عقب‌نشینی کوچی‌ها هنوز عملی نشده و تنش‌ها ادامه دارد. با این حال طالبان هیاتی بلندپایه شامل گل‌حیدر شفق، والی، حبیب‌الله شاکر، فرمانده امنیه، خلیل‌الرحمن حذیفه، رئیس استخبارات و محب‌الله سجاد، آمر امور سرحدات و قبایل بامیان را به ولسوالی پنجاب اعزام کرد

طالبان در پی شکست گفتگوها با «جمعه‌خان فاتح»، فرمانده ناراضی خود در بدخشان، روند خلع‌سلاح شرکت‌ها و جمع‌آوری مجوزهای حمل سلاح را در این ولایت آغاز کرده است؛ هم‌زمان ملا یعقوب مجاهد، وزیر دفاع طالبان، با کاروانی متشکل از ده‌ها موتر نظامی وارد منطقه شده که به گفته منابع محلی، هدف واقعی این سفر، آماده‌سازی نیروها برای رویارویی نظامی احتمالی با این فرمانده معترض است.

محرومیت جاری از آموزش در افغانستان، فراتر از یک بحران حقوق بشری، فرآیند «کاهش ظرفیت زیستی» و «خودتحریمی اقتصادی» یک ملت است که آینده آن را به گروگان می‌گیرد. این انسداد آموزشی از یک سو با حذف نیمی از نیروی کار، اقتصاد کشور را در «تله فقر» و وابستگی مطلق به کمک‌های خارجی قفل می‌کند، و از سوی دیگر با فروپاشی ساختار بهداشت زنان، گسترش ازدواج‌های زودهنگام و تزریق تروما و ناامیدی به نسل جوان، بافت اجتماعی را به سمت یک زوال تدریجی و انزوای بین‌المللی پایدار سوق می‌دهد.

دینامیک منطقه‌ای پیرامون افغانستان نشان‌دهنده یک تغییر پارادایم از ذهنیت سنتیِ «جستجوی منافع در بی‌ثباتی کابل» به سمت «تعامل واقع‌گرایانه برای تزریق ثبات» است؛ چرا که همسایگان پس از دهه‌ها مواجهه با پیامدهای ناگزیری چون سرریز تروریسم، موج پناهجویان و قاچاق مواد مخدر، دریافتند که امنیت و منافع اقتصادی خودشان با ثبات افغانستان گره خورده است و هزینه یک همسایه آشوب‌زده به مراتب بیشتر از منافع تاکتیکی و کوتاه‌مدت آن است.

مایک پمپیو وزیر خارجه پیشین امریکا در مصاحبه‌ای گفت که اشرف‌غنی احمدزی، فاسد‌ترین رییس‌جمهوری بود که در عمرش دیده است.