دادخواهی هزاره‌ها؛ عبور از روایت رنج و حرکت به سوی تفکیک مسئولیت فردی از هویت قومی

در یک‌صد و سی و چهارمین سالروز نسل‌کشی هزاره‌ها، جمعی از فعالان حقوق بشر، شماری از چهره‌های برجسته علمی و دانشگاهی، فرهنگیان و اعضای جامعه مهاجر هزاره از سراسر جهان، در یک همایش آنلاین گرد هم آمدند تا صدای دادخواهی، حفظ حقیقت و مقابله با فراموشی تاریخی را طنین‌انداز کنند. این برنامه که به همت هزاره‌های حوزه نیوانگلند امریکا و با گردانندگی داکتر هادی شهیدانی برگزار شد، نه بر پایه انتقام، بلکه بر محور رویکردی دادخواهانه، علمی و حقوقی، خواستار به‌رسمیت‌شناسی بین‌المللی نسل‌کشی هزاره‌ها، مستندسازی دقیق جنایات تاریخی و معاصر و تحقق عدالت برای جلوگیری از تکرار جنایت شد.

در این همایش، سخنرانان برجسته ابعاد حقوقی، تاریخی، سیاسی و اجتماعی رنج‌های جامعه هزاره را مورد بررسی قرار دادند:

- داکتر مستوره شفایی (محقق و فعال حقوق بشر): وی با تأکید بر اینکه این روز فرصتی برای آگاهی، مستندسازی و دادخواهی است، به رنج‌های بیش از یک قرنی هزاره‌ها از دوران عبدالرحمن خان تا رویدادهای افشار، مزارشریف، یکاولنگ و حملات هدفمند سال‌های اخیر اشاره کرد. او با استناد به گزارش سال ۲۰۲۵ مؤسسه نیولاینز (ثبت ۶۱ حمله، ۴۷۳ کشته و ۶۸۱ زخمی پس از بازگشت طالبان) تأکید کرد: «ما عدالت را برای انتقام نمی‌خواهیم؛ عدالت را می‌خواهیم تا جنایت تکرار نشود.»

- داکتر سیما سمر (رئیس پیشین کمیسیون حقوق بشر افغانستان): وی بر مستندسازی دقیق و مستمر بر پایه آرشیوهای بین‌المللی تاکید نمود و خواستار تفکیک «مسئولیت فردی و زنجیره فرماندهی جنایتکاران» از «هویت قومی» شد. داکتر سمر تصریح کرد که نباید جنایات حکام تاریخی یا طالبان به عموم مردم پشتون نسبت داده شود. وی همچنین بر رعایت اصل «آسیب نرساندن» به خانواده‌های آسیب‌پذیر و پیگیری هم‌زمان «جنایت علیه بشریت» و «جنایات جنگی» در کنار نسل‌کشی تأکید کرد.

- دکتر محمد امین احمدی (پژوهشگر و استاد دانشگاه): استاد احمدی با کالبدشکافی ریشه‌های تاریخی و نقش سیاست‌های منطقه‌ای (از جمله هند بریتانوی در قرن ۱۹)، شناخت حقیقت را پیش‌شرط رسیدن به عدالت دانست. وی با اشاره به وضعیت دشوار بازماندگان و آوارگان (از جمله نسل‌های متولدشده در ایران بدون آینده روشن)، نقش دیاسپورا را انتقال واقعیت‌ها بر اساس تحقیق علمی دانست. او همچنین تاکید کرد که هویت انسانی بر هر چیزی مقدم است و ارزش‌های اخلاقی، فرهنگی و عدالت‌خواهی بزرگ‌ترین سرمایه هزاره‌هاست.

- داکتر عباس بصیر (وزیر پیشین تحصیلات عالی): وی با تشریح شاخص‌های هشداردهنده سازمان ملل در خصوص نسل‌کشی (مانند تبعیض سیستماتیک، حملات هدفمند به مکاتب و مساجد، انسانیت‌زدایی و محدودیت‌های معیشتی)، تأکید کرد که طبق بررسی‌ها و شواهد حقوقی، جامعه هزاره همچنان در معرض خطر جدّی نسل‌کشی قرار دارد.

- استاد محمد هادی احمدی (کارشناس حقوق بین‌الملل): او به ابعاد گسترده جمعیتی، اقتصادی و جغرافیایی سرکوب هزاره‌ها اشاره کرد و با استناد به منابع تاریخی (از جمله کتاب‌های تیمورخانوف و نژادنامه افغان کاتب) بر لزوم بررسی علمی و آمارپژوهانه کاهش گسترده جمعیت و از دست رفتن منابع معیشتی هزاره‌ها تأکید ورزید.

- حبیب‌الله محمدی (کارشناس روابط بین‌الملل): وی چالش‌های امروز هزاره‌ها را یک «بحران بقا» دانست و گفت مقابله با این بحران نیازمند کسب قدرت علمی، اقتصادی، دیپلماتیک و شبکه فعال جهانی است تا هزاره‌ها نه فقط به‌عنوان قربانی، بلکه به عنوان کنشگران آینده شناخته شوند.

قطعنامه پایانی

در بخش پایانی مراسم، قطعنامه‌ای با قرائت بانو صفیه رضوانی صادر شد که مهم‌ترین خواسته‌های آن عبارتند از:

1. به‌رسمیت‌شناسی رسمی نسل‌کشی هزاره‌ها از سوی سازمان ملل متحد و دولت‌های جهان (امریکا، کانادا، بریتانیا، اتحادیه اروپا و...). 2. تشکیل کمیسیون مستقل بین‌المللی تحقیقاتی جهت جمع‌آوری شواهد و ارائه به دیوان کیفری بین‌المللی (ICC). 3. اتخاذ تدابیر حمایتی و بشردوستانه شامل ایجاد مسیرهای امن پناهندگی و اعزام ناظران بین‌المللی. 4. پاسخ‌گو کردن و محاکمه بین‌المللی عاملان جنایات (از جمله طالبان و داعش). 5. حمایت ویژه از زنان و دختران افغانستان و به‌رسمیت‌شناسی رسمی «آپارتاید جنسیتی».