آغاز راکت‌باران کابل؛ چه کسانی از پشت به داکتر نجیب خنجر زدند؟

شب‌های اپریل ۱۹۹۲ (حمل ۱۳۷۱) یکی از دراماتیک‌ترین و در عین حال سرنوشت‌سازترین برهه‌های تاریخ معاصر افغانستان است؛ زمانی که کابل بر لبه پرتگاه فروپاشی قرار داشت و طرح صلح سازمان ملل متحد برای انتقال مسالمت‌آمیز قدرت به آخرین نفس‌های خود رسیده بود. مصاحبه تاریخی و افشاگرانه بنون سیوان، نماینده ویژه وقت سازمان ملل متحد با بی‌بی‌سی، پرده از تراژدی عظیمی برمی‌دارد که در آن، آخرین شانس نجات پایتخت نه در میدان‌های جنگ، بلکه در دهلیزهای قدرت کابل و زیر پاهای ریاکاری سیاسی قربانی شد. این تحلیل با استناد به روایات صریح سیوان، به بررسی ابعاد فروپاشی درونی حزب وطن، خیانت چهره‌های شاخص سیاسی و نظامی به داکتر نجیب‌‌الله و چگونگی هموار شدن راه برای ورود گروه‌های مسلح به کابل می‌پردازد.

۱. سلیمان لایق (عضو دفتر سیاسی حزب وطن)؛ «ریاکاری سیاسی و برائت‌جویی»

سلیمان لایق که تا پیش از سقوط، نجیب‌الله را «پسر معنوی» خود می‌خواند و از تئوریسین‌های اصلی حزب بود، در شب بحرانی اپریل ۱۹۹۲ تغییر چهره داد. او در جلسه کابینه با لحنی پر از خصومت، نجیب‌الله را «شیاد» نامید و خواستار تحویل استعفانامه او شد. لایق با این رفتار تلاش کرد تمام تقصیرات و ناکامی‌های چندین‌ساله حزب را به گردن نجیب‌الله بیندازد تا خود و دیگر اعضای ارشد را بی‌گناه جلوه داده و برای خود در معادلات آینده جلب ترحم یا امان‌نامه کند؛ رفتاری که بنون سیوان با جمله «آخرین بار کی به آینه نگاه کردی؟» پاسخ محکم و تحقیرآمیزی به آن داد.

۲. جنرال عبدالحق علومی و جنرال محمدنبی عظیمی؛ «کلیدداران کابل و کودتای نظامی»

در بُعد نظامی، جنرال محمدنبی عظیمی (معاون وزیر دفاع و قوماندان گارنیزیون کابل) و جنرال عبدالحق علومی (مسئول امور دفاعی و امنیتی) نقش مستقیمی در ناکام گذاشتن طرح خروج نجیب‌الله و تسلیم کابل ایفا کردند:

- این دو جنرال ارشد، به جای اجرای قومانده‌های مرکز و تأمین امنیت طرح انتقال قدرت سازمان ملل، ورود نیروهای جمعیت اسلامی به رهبری احمدشاه مسعود و نیروهای جنرال دوستم به داخل شهر و میدان‌هوایی کابل را تسهیل کردند. - وقتی داکتر نجیب‌الله همراه بنون سیوان به سمت میدان‌هوایی کابل حرکت کرد تا طبق طرح سازمان ملل کشور را ترک کند، قطعات تحت امر این جنرالان (به‌ویژه ملیشه‌های گلم‌جم دوستم) مانع ورود موتر نجیب‌الله به میدان‌هوایی شدند. این اقدام عملاً یک کودتای نظامی پنهان بود که نجیب‌الله را مجبور ساخت به دفتر سازمان ملل در کابل پناه ببرد.

۳. جنرال عبدالرشید دوستم؛ «چرخش مرگبار و ائتلاف جبل‌السراج»

جنرال دوستم که فرماندهی فرقه ۵۳ قومی (معروف به گلم‌جم) را بر عهده داشت و قوی‌ترین بازوی نظامی داکتر نجیب‌الله برای سرکوب مخالفان به شمار می‌رفت، در حساس‌ترین زمان ممکن به نجیب‌الله پشت کرد. دوستم با پیوستن به ائتلاف جبل‌السراج (همراه با احمدشاه مسعود و سید منصور نادری)، کنترل شمال و به‌ویژه میدان‌هوایی کابل را به دست گرفت و مسیر فرار و اجرای طرح صلح سازمان ملل را مسدود کرد.

۴. فرید مزدک و محمود بریالی؛ «جناح‌بندی سیاسی و پشتیبانی از تسلیم کابل»

در بدنه سیاسی حزب وطن، چهره‌هایی مانند فرید مزدک (معاون حزب وطن) و محمود بریالی (برادر بابرک کارمل) از جریان‌های اصلی بودند که با رهبری نجیب‌الله مخالفت ورزیده و زمینه فروپاشی ساختار سیاسی را فراهم کردند. آن‌ها با برقراری تماس‌های پنهانی با احمدشاه مسعود و گروه‌های مجاهدین، تلاش کردند نجیب‌الله را کاملاً از گردونه قدرت حذف کنند تا خود بتوانند با شورای جدید مجاهدین معامله کنند.

همان‌طور که از روایت بنون سیوان برمی‌آید، داکتر نجیب‌الله نه در میدان جنگ، بلکه در دهلیزهای قدرت و جلسات کابینه کابل شکست خورد. چهره‌هایی نظیر سلیمان لایق با خنجر زدن از پشت در عرصه سیاسی، و جنرالانی چون عظیمی، علومی و دوستم با بستن راه‌ها و معامله نظامی، طرح صلح سازمان ملل را متوقف کردند.

این خیانتِ دسته‌جمعی نه‌تنها جان نجیب‌الله را در بن‌بست پناهندگی سازمان ملل قرار داد، بلکه کابل را بدون یک حکومت انتقالی منظم، مستقیماً به آغوش جنگ‌های خانمان‌سوز داخلی و شهوت تخریب گروه‌های مجاهدین پرتاب کرد.