صلح یا باج‌گیری تحمیلی؟ پشت پرده پایان نزاع ۹ ساله در ناور غزنی

دفتر مطبوعاتی مقام ولایت غزنی و رادیو تلویزیون ملی زیر اداره طالبان اخیراً اعلام کردند که دشمنی ۹ ساله میان قوم «یارقدم پیرحسین» (از ساکنان هزاره) و قوم «فتح‌خیل احمدزی» (از کوچی‌ها) در منطقه سیزآب خوات ولسوالی ناور به پایان رسیده است. بر اساس این گزارش رسمی، این نزاع که در سال ۱۳۹۶ خورشیدی و در پی کشته‌شدن یک تن آغاز شده بود، با میانجی‌گری مقامات محلی، عذرخواهی متقابل و تعهد بر ایجاد روابط برادرانه حل‌وفصل شده است. اما بررسی ابعاد میدانی و تجربه مردم محل نشان می‌دهد که آنچه در پوشش «صلح و برادری» به افکار عمومی ارائه می‌شود، با واقعیت‌های موجود در زمین فاصله‌ای عمیق دارد و بیشتر به یک «تسلیم اجباری زیر فشار قدرت» شباهت دارد تا حل‌وفصل عادلانه یک منازعه.

برای درک واقعیت ناور، باید بستر ناهمگون و نابرابر این نزاع را تحلیل کرد. صلح پایدار زمانی شکل می‌گیرد که طرفین در برابر قانون برابر باشند و نهادی بی‌طرف به دادخواهی آنان رسیدگی کند. اما در منازعات اخیر هزاره‌جات، عدم تقارن شدید قدرت، مسیر دادخواهی را یک‌طرفه کرده است. کوچی‌های مسلح با اتکا به پشتیبانی سیاسی و امنیتی حاکمیت موجود، نه‌تنها رمه‌های خود را وارد زمین‌های زراعی مردم بومی می‌کنند و معیشت پایه کشاورزان را به خطر می‌اندازند، بلکه هرگونه اعتراض محلی را با پاسخ مستقیم نظامی روبه‌رو می‌سازند. در چنین فضایی، کشته‌شدن افراد محلی و تخریب دارایی‌های بومیان بدون هیچ‌گونه پیگرد یا پرداخت خون‌بها باقی می‌ماند، در حالی که ادعاهای طرف مقابل با قاطعیت و شدت پیگیری می‌شود.

یکی از برجسته‌ترین مکانیسم‌های اعمال فشار بر جامعه بومی، استفاده از ادعاهای مالی عجیب و کمرشکن است. گزارش‌های متعدد از ناور و مناطق همجوار نشان می‌دهد که مطالباتی تحت عناوین خسارت‌های قدیمی یا اموال داده‌شده در گذشته، فرمول‌های محاسباتی تزایدی و غیرمنطقی پیدا کرده‌اند؛ ادعاهایی مانند مطالبه ۲۰ گوسفند در برابر ۱ گوسفندی که سال‌ها پیش ردوبدل شده، نمونه‌ای از این فشارهاست. اوج این روند در ادعاهای سنگینی نمایان می‌شود که طی آن مردم محلی مجبور شده‌اند در ازای ادعاهای واهی یا حوادث بسیار جزئی—نظیر شکستن یا آسیب دیدن پای یک گوسفند کوچی—میلیون‌ها افغانی پول نقد پرداخت کنند. این‌گونه غرامت‌های سنگین هیچ نسبت حقوقی، شرعی یا عرفی با اصل خسارت ندارند، بلکه ابزاری ارعابی برای تخلیه تمکن مالی جامعه بومی و وادار کردن آن‌ها به تسلیم هستند.

در تحلیل علم اجتماع و حل منازعات، میان «صلح مثبت» که بر پایه عدالت و رفع ریشه‌ای نابرابری‌هاست، و «صلح منفی» که صرفاً به معنای غیبت جنگ تحت فشار زور است، تمایز جدی وجود دارد. آنچه در ناور رخ داده و قوم «پیرحسین» را مجبور به پرداخت پول‌های هنگفت و امضای صلح‌نامه کرده، در واقع «خرید امنیت نسبی» است. مردم بومی برای جلوگیری از تلفات جانی بیشتر، بازداشت‌ها، ضبط اموال و فشارهای روزمره، ناچار می‌شوند شروط تحمیلی را بپذیرند تا حداقل حق حیات و ماندن در سرزمین خود را حفظ کنند.

پوشش خبری این توافقات به عنوان دستاوردهای صلحی برادرانه، تنها سرپوشی بر نارضایتی‌های فروخورده و ناعدالتی‌های ساختاری است. صلح‌هایی که بدون تعیین دقیق مرز چراگاه‌ها، خلع سلاح گروه‌های غیرمسئول، ایجاد محاکم مستقل و جبران خسارت عادلانه دوطرفه شکل می‌گیرند، پایداری واقعی ندارند. این اقدامات نه‌تنها آتش نزاع‌های قومی را خاموش نمی‌کند، بلکه با تعمیق احساس بی‌دفاعی و فشارهای کمرشکن اقتصادی، ممکن است در درازمدت به کوچ اجباری بومیان منجر شده و امنیت منطقه‌ای را با بحران‌های عمیق‌تری روبه‌رو سازد.